Recepcja judaizmu przez teologię chrześcijańską na tle judaików ze zbioru Instytutu im. Gustafa Dalmana
Zbiór judaików Instytutu im. Gustafa Dalmana na Wydziale Teologii Uniwersytetu im. Ernsta Moritza Arndta w Greifswaldzie obejmuje przeszło 1000 pozycji (w tym 51 pochodzących z XVI wieku, 49 z XVII i 81 z wieku XVIII; w sumie przeszło 30 editiones principes). Ów zbiór nie powstał przypadkowo. Stanowi on dokumentację określonego kierunku badań, a swoje istnienie zawdzięcza osobowości i dorobkowi naukowemu Gustafa Hermanna Dalmana (1855-1941). Dalman jest przede wszystkim wybitnym przedstawicielem pewnej postawy i jednego z etapów w długim i niedokończonym jeszcze procesie chrześcijańskiej apercepcji i recepcji judaizmu. Odzwierciedla się to w dorobku jego życia oraz w założonej przez niego bibliotece judaików.
Początki zbioru sięgają jeszcze czasów panowania cesarza niemieckiego. Już ówczesne zalążki są wyraźną dokumentacją wkładu Dalmana w walkę z coraz silniejszym ruchem antysemickim. Jego pionierska praca w Instytucie Palestyny w Jerozolimie zaczęła wydawać pierwsze owoce, kiedy wybuchła I wojna światowa. Od roku 1917 Dalman jako profesor (początkowo tymczasowy, później stały) Uniwersytetu w Greifswaldzie skupiał wokół siebie wielu badaczy i uczniów wyraźnie zainspirowanych jego kompetencją w dziedzinie judaizmu i wiedzą o Palestynie. Również środowisko żydowskie, abstrahując od pojedynczych głosów krytycznych, obdarzało go wielkim uznaniem, jak pokazuje artykuł "Dalman" w słynnej Encyclopaedia Judaica (tom V, Berlin 1930), która jak wiadomo nigdy nie została ukończona w związku z ówczesną sytuacją. Dzięki Dalmanowi Greifswald stanowił w tamtych latach samodzielną szkołę badań.
Biblioteka judaików Dalmana, wraz z badaniami Paula Billerbecka, którego spuścizna naukowa także należy do zasobów Instytutu im. Gustafa Dalmana na Wydziale Teologii Uniwersytetu w Greifswaldzie, stanowi unikalny materiał umożliwiający przegląd oraz analizę motywacji i metod chrześcijańskich badań nad judaizmem, a także ich teologiczną, kulturoznawczą i poznawczo-socjologiczną ocenę.
- Gustaf Hermann Dalman
Projekt Kolegium Naukowego Alfrieda Kruppa składa się z dwóch przedsięwzięć: jednego poświęconego bibliotece judaików Dalmana i drugiego, dotyczącego zbiorów ze spuścizny Paula Billerbecka. Pierwszy z projektów realizowany jest dzięki stypendium doktoranckiemu fundacji "Alfried Krupp von Bohlen und Halbach-Stiftung"; bada on rolę cenzury w procesie chrześcijańskiego odbioru judaizmu na tle adnotacji cenzorskich na drukach żydowskich w zbiorach Instytutu im. Gustafa Dalmana.
Spora część ważniejszych pozycji ze zbioru judaików w Instytucie im. Gustafa Dalmana naznaczona jest silną ingerencją cenzorską. Chrześcijańskie podejście do żydowskich rękopisów, a następnie cenzura żydowskich druków są wyrazami ciemnej karty w historii chrześcijańskiej apercepcji judaizmu. Po spaleniu Talmudu w Paryżu (w 1240) cenzura wkracza w sposób udokumentowany jako reakcja na barcelońską dysputę Nahmanidesa w dniach 20, 27, 30 i 31 lipca 1263 roku. Dysputa ta wywołała całą falę ingerencji cenzorskiej (na razie w gminach żydowskich w Katalonii) i w końcu doprowadziła do powstania dzieła "Pugio fidei" ("Sztylet wiary"), którego autorem był Ramón Martí (Raymundus Martini, ok. 1220 - ok. 1285) i które to dzieło przez wieki było swego rodzaju miarodajnym opus magnum chrześcijańskiej recepcji judaizmu. Spór w sprawie spalenia żydowskich ksiąg, prowadzony przez i przeciwko niemieckiemu hebraiście Johannesowi Reuchlinowi stał się poważnym wyzwaniem dla nowożytnych uczonych chrześcijańskich zajmujących się wtedy po raz pierwszy naukowo judaizmem i jego literaturą. Sytuację zaostrzyło opublikowanie w 1559 przez papieża Pawła IV, a w roku 1589 we wznowionej wersji przez Sykstusa V, Index auctorum et librorum prohibitorum. W związku z tym Talmudu, który po raz pierwszy ukazał się w wersji drukowanej we Włoszech (editiones principes są dostępne w zasobach Instytutu im. Dalmana), nie wolno już było potem publikować we Włoszech. Alternatywnym miejscem wydania stała się Bazylea, ale realizacja tego przedsięwzięcia wymagała nadzwyczaj ostrożnego współdziałania wydawcy Frobena i cenzora Mariniego. W całej bowiem Europie wszystkie hebrajskie druki mogły się ukazywać wyłącznie pod nadzorem cenzorskim. Uczeni żydowscy, albo też chrześcijańscy, wykonujący zadania cenzorskie na polecenie uniwersytetów czy dziekanów odpowiednich wydziałów, mogą bez wątpienia zostać zaliczeni do najwybitniejszych znawców judaizmu i jego bogatej literatury. Niektórzy, jak na przykład Johannes Buxtorf z Bazylei, znakomicie przyczynili się do rozpowszechniania wiedzy o judaizmie.
Zapiski cenzorskie znajdujące się w tomach zbioru judaików Dalmana prawdopodobnie pochodzą z włoskiej cenzury kościelnej. Jednym z pierwszych zadań projektu jest sprawdzenie tej hipotezy. Opracowanie naukowe znalezionych adnotacji cenzorskich oraz ich uwarunkowań daje znakomity wgląd w kulisy kultury europejskiej. Prowadzone badania nabierają wymiaru aktualnej odpowiedzialności politycznej w kontekście okresu nazizmu i dwóch związanych z nim wydarzeń: podpisanego przez prezydenta Rzeszy Hindenburga 28 lutego 1933 roku rozporządzenia "O ochronie narodu i państwa" oraz akcji spalenia książek 10 maja 1933 roku, wymierzonej przeciwko literaturze żydowskiej.
Drugie stypendium doktoranckie będzie przyznane w celu opracowania analizy "Komentarza Nowego Testamentu z pozycji Talmudu i Midraszu" ("Kommentar zum Neuen Testament aus Talmud und Midrasch") autorstwa Paula Billerbecka. Termin składania wniosków o stypendium upływa 15 kwietnia 2007 roku. Dalsze informacje znajdą Państwo tutaj.
Kierownik projektu: prof. dr Thomas Willi (Uniwersytet im. Ernsta Moritza Arndta w Greifswaldzie)
Czas trwania projektu: 2006 - 2009
Wydarzenia związane z projektem:
15. - 16.02.2007
Interdyscyplinarne sympozjum "Między cenzurą a autorefleksją. Chrześcijańskie postrzeganie judaizmu"
Spora część ważniejszych pozycji ze zbioru judaików w Instytucie im. Gustafa Dalmana naznaczona jest silną ingerencją cenzorską. Chrześcijańskie podejście do żydowskich rękopisów, a następnie cenzura żydowskich druków są wyrazami ciemnej karty w historii chrześcijańskiej apercepcji judaizmu. Po spaleniu Talmudu w Paryżu (w 1240) cenzura wkracza w sposób udokumentowany jako reakcja na barcelońską dysputę Nahmanidesa w dniach 20, 27, 30 i 31 lipca 1263 roku. Dysputa ta wywołała całą falę ingerencji cenzorskiej (na razie w gminach żydowskich w Katalonii) i w końcu doprowadziła do powstania dzieła "Pugio fidei" ("Sztylet wiary"), którego autorem był Ramón Martí (Raymundus Martini, ok. 1220 - ok. 1285) i które to dzieło przez wieki było swego rodzaju miarodajnym opus magnum chrześcijańskiej recepcji judaizmu. Spór w sprawie spalenia żydowskich ksiąg, prowadzony przez i przeciwko niemieckiemu hebraiście Johannesowi Reuchlinowi stał się poważnym wyzwaniem dla nowożytnych uczonych chrześcijańskich zajmujących się wtedy po raz pierwszy naukowo judaizmem i jego literaturą. Sytuację zaostrzyło opublikowanie w 1559 przez papieża Pawła IV, a w roku 1589 we wznowionej wersji przez Sykstusa V, Index auctorum et librorum prohibitorum. W związku z tym Talmudu, który po raz pierwszy ukazał się w wersji drukowanej we Włoszech (editiones principes są dostępne w zasobach Instytutu im. Dalmana), nie wolno już było potem publikować we Włoszech. Alternatywnym miejscem wydania stała się Bazylea, ale realizacja tego przedsięwzięcia wymagała nadzwyczaj ostrożnego współdziałania wydawcy Frobena i cenzora Mariniego. W całej bowiem Europie wszystkie hebrajskie druki mogły się ukazywać wyłącznie pod nadzorem cenzorskim. Uczeni żydowscy, albo też chrześcijańscy, wykonujący zadania cenzorskie na polecenie uniwersytetów czy dziekanów odpowiednich wydziałów, mogą bez wątpienia zostać zaliczeni do najwybitniejszych znawców judaizmu i jego bogatej literatury. Niektórzy, jak na przykład Johannes Buxtorf z Bazylei, znakomicie przyczynili się do rozpowszechniania wiedzy o judaizmie.
Zapiski cenzorskie znajdujące się w tomach zbioru judaików Dalmana prawdopodobnie pochodzą z włoskiej cenzury kościelnej. Jednym z pierwszych zadań projektu jest sprawdzenie tej hipotezy. Opracowanie naukowe znalezionych adnotacji cenzorskich oraz ich uwarunkowań daje znakomity wgląd w kulisy kultury europejskiej. Prowadzone badania nabierają wymiaru aktualnej odpowiedzialności politycznej w kontekście okresu nazizmu i dwóch związanych z nim wydarzeń: podpisanego przez prezydenta Rzeszy Hindenburga 28 lutego 1933 roku rozporządzenia "O ochronie narodu i państwa" oraz akcji spalenia książek 10 maja 1933 roku, wymierzonej przeciwko literaturze żydowskiej.
Drugie stypendium doktoranckie będzie przyznane w celu opracowania analizy "Komentarza Nowego Testamentu z pozycji Talmudu i Midraszu" ("Kommentar zum Neuen Testament aus Talmud und Midrasch") autorstwa Paula Billerbecka. Termin składania wniosków o stypendium upływa 15 kwietnia 2007 roku. Dalsze informacje znajdą Państwo tutaj.
Kierownik projektu: prof. dr Thomas Willi (Uniwersytet im. Ernsta Moritza Arndta w Greifswaldzie)
Czas trwania projektu: 2006 - 2009
Wydarzenia związane z projektem:
15. - 16.02.2007
Interdyscyplinarne sympozjum "Między cenzurą a autorefleksją. Chrześcijańskie postrzeganie judaizmu"
2012-05-21
Technik als Vermittlung von Natur und Freiheit. Überlegungen zur menschlichen Kultur
Alfried Krupp Fellow Lecture
2012-05-22
Kohlendioxid, ein Rohstoff?
Vortragsreihe „Technik . Umwelt . Klima“ Schwerpunkt im Sommer 2012: „Rohstoffversorgung in der...
